Nekropolia Górczyńska jest jednym z najstarszych cmentarzy w Poznaniu. Można go porównać jedynie do cmentarzy w Jeżycach i Dębicy. Miejsce to ma niesamowitą architekturę i ciekawą historię, którą omówimy bardziej szczegółowo na poznan-future.eu.
Wszystko zaczęło się od parafii i kościoła
Do końca XIX wieku mieszkańcy Górczyna i Łazarza należeli do parafii św. Marcina, a zmarłych chowano na cmentarzu św. Marcina lub w Komornikach. Jednak wzrost liczby ludności katolickiej sprawił, że trzeba było pomyśleć o nowym kościele i parafii. Inicjatywa wyszła od proboszcza parafii św. Marcina Jana Lewickiego oraz mieszkańców wspomnianych wsi, które wówczas nie były jeszcze przedmieściami Poznania.
W 1894 r. rozpoczęto prace przy budowie nowego kościoła. Część kosztów budowy pokryli sami mieszkańcy, którzy utworzyli komitet organizacyjny. W ten sposób w 1901 r. Edward Likowski konsekrował nowy kościół Matki Boskiej Bolesnej, który należał do parafii św. Marcina. Jednak utworzenie nowej parafii kościelnej opóźniło się z powodu konfliktu, który powstał między księdzem Lewickim a komitetem. Chodziło o pieniądze, a raczej o rachunki za budowę kościoła i sprawiedliwy podział majątku. W 1907 r. ojciec Lewicki zdecydował się przekazać nowej parafii 50 000 marek na opłacenie pilnych rachunków i kilka hektarów ziemi pod przyszły cmentarz. Mimo to strony nie doszły do porozumienia. W 1909 r. śmierć księdza zakończyła spór.
W 1910 r. parafia św. Marcina została podzielona. Nowym administratorem kościoła Matki Boskiej Bolesnej został ksiądz Kazimierz Maliński, ale nowa parafia została oficjalnie erygowana 1 stycznia 1913 roku. Wspomniany Maliński został jej pierwszym proboszczem. Wcześniej, w 1910 r., rozpoczęto budowę cmentarza parafialnego.
Ulepszenie cmentarza
Opracowanie projektu cmentarza powierzono Bolesławowi Ziółkowskiemu. Teren nekropolii został podzielony na symetrycznie rozmieszczone działki po obu stronach głównej alei. Cmentarz zajmował powierzchnię 8 hektarów. Z jednej strony otaczały go pola i ogrody należące do mieszkańców wsi Górczyn, a z drugiej domy mieszkalne. Plan nekropolii nie odbiegał od innych cmentarzy budowanych w tym czasie. Cały teren podzielony był na małe działki, z główną aleją biegnącą przez środek cmentarza, z której małe ścieżki prowadziły do poszczególnych działek. Wzdłuż alei rosły jesiony, lipy, klony, topole i wierzby. W 1920 roku na terenie nekropolii zasadzono około 30 świerków sprowadzonych z Ameryki Południowej, które niestety zostały zabite przez mrozy. Po tym wydarzeniu ponownie przeprowadzono prace porządkowe. Wiele krzewów i drzew rośnie do dziś, dzięki czemu nekropolia zachowała swój parkowy charakter i jest oazą ciszy i spokoju. W 1991 roku przeprowadzono inwentaryzację i okazało się, że na terenie cmentarza rosną 584 drzewa i krzewy.
Prawdziwym arcydziełem architektonicznym tego miejsca jest neogotycka kaplica, która powstała w 1912 roku przy głównej alei. Zaprojektował ją Kazimierz Ruciński. Architekt ten zaprojektował również dom zarządcy cmentarza, który powstał obok wejścia, po lewej stronie, na skraju pierwszej działki. Budynek wykonany jest w tym samym stylu co kaplica, a obecnie służy jako biuro nekropolii. Jednym z najbardziej charakterystycznych elementów cmentarza jest monumentalna brama wykonana z żeliwnych prętów w 1914 roku. Centralnym elementem obu skrzydeł bramy jest monogram Chrystusa „IHS” wpisany w romb.
Pierwsze pochówki
Początkowo cmentarz miał być zarządzany przez przedstawicieli parafii św. Marcina i kościoła Matki Boskiej Bolesnej, gdyż powstał na koszt obu parafii. Później parafia św. Marcina zrezygnowała z prawa do wspólnego zarządzania nekropolią, ale zachowała prawo do chowania swoich parafian na części cmentarza.
Pierwszy pochówek na cmentarzu, poznaniaka Mariana Morawskiego, odbył się 8 czerwca 1911 roku. Jednak do końca 1911 r., w ciągu zaledwie 7 miesięcy, dokonano już 325 pochówków. Większość z nich stanowiły noworodki i małe dzieci, co wskazuje na wysoką śmiertelność wśród młodych mieszkańców Poznania. Ciekawostką jest również fakt, że początkowo nekropolia nie posiadała ani jednej działki przeznaczonej dla dzieci. Wśród nazwisk osób pochowanych na tym cmentarzu dominowali przedstawiciele rodzin, które mieszkały w Górczynie od wielu lat.
Znaczną część pochowanych stanowili ludzie ubodzy, których grzebano na koszt opieki społecznej. Z tego powodu w ciągu 20 lat istnienia nekropolii przeważały groby ziemne, które szybko się zapadały, by zrobić miejsce innym. Dopiero w latach 30. XX w., kiedy rozpoczął się proces urbanizacji Górczyna i Łazarza, na cmentarzu pojawiły się groby murowane, z których większość przetrwała do dziś.
Nekropolia w czasie II wojny światowej
W czasie okupacji cmentarz w Górczynie był jedną z dwóch funkcjonujących nekropolii rzymskokatolickich, ale jego zarząd przejęli Niemcy. W tym okresie chowano tu Polaków zamordowanych w obozach i więzieniach. W dwóch zbiorowych mogiłach spoczywają szczątki co najmniej kilku tysięcy osób, głównie ofiar Fortu VII i Domu Żołnierza. Ponadto spoczywają tu prochy osób spalonych w krematorium Uniwersytetu Poznańskiego. Po wojnie wzniesiono tablice upamiętniające ofiary.
W latach 50. i 60. przeprowadzono zakrojoną na szeroką skalę ekshumację, która objęła nekropolię w Górczynie. Z cmentarza św. Marcina przy ulicach Towarowej i Obornickiej wydobyto ciała kilkudziesięciu osób i tu je pochowano.
Ważnym momentem w historii Górczyńskiej nekropolii było wpisanie jej do rejestru zabytków i objęcie ochroną. Decyzja ta zapadła w lutym 1984 roku. Za wpisaniem cmentarza do rejestru zabytków przemawiało unikatowe założenie parkowe z rzadkimi okazami roślin oraz szereg nagrobków o wysokich walorach artystycznych i historycznych.
Groby znanych osób
Na cmentarzu na Górczynie pochowany jest Franciszek Ratajczak (1887-1918), powstaniec wielkopolski. Nagrobek Ratajczaka został zaprojektowany przez Stanisława Jagmina w 1924 r., ale nie zachował się do dziś – w czasie okupacji został zniszczony przez Niemców. Obecny nagrobek pochodzi z 1968 roku i jest dziełem Ryszarda Skupina.
Na tej nekropolii pochowany jest również Kazimierz Nowak. Był on podróżnikiem i dziennikarzem, który w latach 1931-1936 przemierzył kontynent afrykański z Trypolisu na Przylądek Igielny i z powrotem. Pieszo Nowak pokonał 40 000 kilometrów.
Na cmentarzu Górczyńskim pochowana jest też słynna polska śpiewaczka Maria Trąmpczyńska, która podbiła europejskie sceny operowe. A także Konstanty Antoni Górski, znakomity skrzypek, kompozytor, dyrygent i pedagog, który przez kilka lat był kapelmistrzem Teatru Wielkiego w Poznaniu. Napisał dwie opery i wiele utworów instrumentalnych.
W 2014 roku na Cmentarzu Górczyńskim została pochowana Stanisława Kwaśniewska, aktorka teatralna i filmowa, która występowała na deskach wielu polskich teatrów. Duże wrażenie na wielu osobach robi grób Suwalskich, gdzie spoczywają kolejne pokolenia rodziny znanych poznańskich przedsiębiorców budowlanych.
Na Cmentarzu Górczyńskim znajduje się ponad 20 000 grobów, a w ciągu ponad 100-letniej historii pochowano tu około 6 000 osób. Nekropolia Górczyńska to oczywiście piękne, spokojne miejsce, które zdecydowanie warto odwiedzić nie tylko w dniu Wszystkich Świętych.
Możesz dostać się na cmentarz z Poznania transportem publicznym lub samochodem.
