Pałac Działyńskich to bez wątpienia jedna z najpiękniejszych rezydencji miejskich w Poznaniu. Historia tego architektonicznego arcydzieła sięga 1766 roku, kiedy to Anna Działyńska kupiła narożną kamienicę położoną u zbiegu Starego Rynku i współczesnej ulicy Franciszkańskiej, pisze poznan-future.eu.
Prezent dla żony
W momencie zakupu domu Anna mieszkała w małej miejscowości Konarzew. Jednak ze względu na to, że jej dwaj synowie, Ksawery i Ignacy, uczyli się w kolegium jezuickim, była zmuszona przeprowadzić się do Poznania, ponieważ chciała być blisko swoich dzieci.
W 1767 r. Anna wyszła po raz drugi za mąż za Władysława Górowskiego, marszałka nadwornego litewskiego. W 1773 r., aby udowodnić swoją miłość do Anny, ten bardzo zamożny człowiek kupił sąsiedni dom i postanowił zbudować duży budynek na dwóch działkach. Prawdopodobnie stare budynki na tym terenie zostały rozebrane i rozpoczęto budowę rezydencji. W 1776 r. inwestycja była już bardzo zaawansowana, gdyż do wiosny 1776 r. Górowski wybudował dla swojej żony okazałą posiadłość.
Zadziwiająca architektura pałacu
Pałac zyskał swój niepowtarzalny wygląd podczas przebudowy, która miała miejsce w latach 1785-1787. Podczas przebudowy zmieniono fasadę, a także parter z masywnymi kolumnami, bramami, balkonem i fontanną. Zachodnia fasada, z dwoma płytkimi skrzydłami bocznymi i tarasem, wychodziła na regularny ogród francuski ze stawem. Była to najbardziej oryginalna część pałacu, niemająca odpowiednika w polskim budownictwie miejskim. Monumentalne pilastry na elewacjach i bogaty wystrój rzeźbiarski nadawały pałacowi charakter reprezentacyjnej rezydencji magnackiej. Pod koniec XVIII wieku uważany był za najpiękniejszą rezydencję w mieście.
W 1808 r. pałac przeszedł w posiadanie Ksawerego Działyńskiego, syna Anny. Nowy właściciel dokonał pewnych zmian we wnętrzach rezydencji, preferując klasycyzm. I tak we frontonie umieszczono herb Działyńskich, a na attyce symbole masońskie — płaskorzeźby z motywami rzymskich procesji (ofiarnej i triumfalnej). Była też rzeźba pelikana, który swoją krwią wskrzesza martwe pisklęta. Po zachodniej stronie budynku zniszczono część ogrodu, a pomiędzy dwoma skrzydłami budynku wybudowano stajnię, łączącą skrzydła na zachodniej elewacji, a zamiast tarasu powstał zamknięty dziedziniec.
W latach 70. XIX w. odnowiono elewację i piwnice, położono nowy wodociąg, zainstalowano wentylację i rynny. Zburzono również budynek stajni w ogrodzie, a na jego miejscu wzniesiono nowy murowany budynek.
Pałac Działyńskich – ośrodek kultury i nauki
Kolejni właściciele, Adam Tytus i Jan Działyński (syn i wnuk Ksawerego), widzieli w pałacu raczej budynek mieszkalny niż reprezentacyjny. Drugą funkcję pełnił Zamek Kurnicki. Rezydencja mieściła na parterze lokale handlowe, a na piętrze apartamenty.
Dwaj ostatni członkowie rodu Działyńskich również nie szczędzili datków na potrzeby państwa. Byli mecenasami nauki i sztuki, patronami inicjatyw gospodarczych oraz posłami na sejm pruski.
Adam Tytus Działyński w latach 1831-1838 brał udział w powstaniu listopadowym, w wyniku którego jego majątek został skonfiskowany. W 1863 r. Jan Działyński stanął na czele Komitetu Narodowego w Poznaniu, werbując ochotników i zbierając fundusze. Podczas przeszukania pałacu w 1863 r. znaleziono ważne dokumenty komitetu, więc Janowi nie pozostało nic innego, jak uciec do Królestwa Polskiego i walczyć w oddziale Edmunda Taczanowskiego. To działanie spowodowało drugą sekwestrację majątku, która została anulowana dopiero w 1868 roku.
Adam Tytus Działyński zapoczątkował tradycję udostępniania Sali Czerwonej w rezydencji na wykłady publiczne. W latach 1841-1843 odbyła się tam seria wykładów Karola Libelta, Teodora Mateckiego, Fabiana Sarneckiego i innych znanych osobistości. W pałacu często odbywały się przedstawienia polskich towarzystw dramatycznych i muzycznych, koncerty przyjezdnych artystów oraz wystawy malarstwa. Jan Działyński, zainteresowany rozwojem gospodarczym Wielkopolski, organizował w rezydencji wystawy rzemieślnicze i handlowe.
W pałacu odbywały się także różne imprezy charytatywne, a także loterie dla ubogich. W czasie powodzi kwaterowano tu poszkodowanych i bezdomnych, np. w 1850 r. liczba samych dzieci wynosiła ok. 300.
Ostatni z rodu właścicieli, Władysław Zamoyski, bratanek Jana Działyńskiego, dziedzic pałacu od 1880 r., był poddanym francuskim, który w 1885 r. został wydalony z Prus. Do swoich dóbr powrócił dopiero w 1920 roku. W 1924 r. przekazał cały majątek, w tym pałac, narodowi, ustanawiając Fundację Zakłady Kórnickie. Pod zarządem tej fundacji odnowiono kilka elewacji, ale na większe remonty nie było funduszy. Tak więc przez długi czas pałac stał opuszczony.
Odrodzenie pałacu
Na początku lat 30. opuszczonym budynkiem zainteresowali się artyści i literaci ze Związku Literatów Polskich. Na własny koszt wyremontowali pomieszczenia na drugim piętrze i wkrótce przekształcili je w siedzibę stowarzyszenia. Sala Czerwona została odrestaurowana dzięki staraniom Henryka Jackowskiego. Od 1934 r. odbywały się tam popularne “Czwartki Literackie”.
W 1945 r. pałac spłonął. Ocalały jedynie piwnice, sklepienia pierwszego piętra i mury. W 1949 r. rozebrano grożącą zawaleniem elewację od strony ogrodu i częściowo od strony ulicy. W 1953 r. rozpoczęto odbudowę pałacu. Na polecenie architekta Zbigniewa Zielińskiego usunięto skrzydła fasady zachodniej i wybudowano prostą ścianę. Zmieniło to pierwotny kształt budynku, pozbawiając go walorów autentycznego projektu architektonicznego z XVIII wieku. Dekorację fasady głównej odtworzono na podstawie starych fotografii. Wnętrza zostały dość skromnie udekorowane. Jedynie Sala Czerwona otrzymała wystrój zbliżony do oryginalnego: odtworzono kompozycję architektoniczną wnętrza, listwy sufitowe, ganek oraz kolorystykę dekoracji sztukatorskiej ścian, kolumn i pilastrów. Współczesny pałac należy do Biblioteki Kurnickiej. Mieści się w nim również Instytut Badawczy Polskiej Akademii Nauk.
Pałac Działyńskich jest połączeniem stylu barokowego i klasycystycznego. Fasada podzielona jest sześcioma pilastrami w stylu korynckim. Nad nią wznosi się pochodząca z XVIII wieku attyka z tympanonem przedstawiającym Działyńskich herbu Ogończyk. Po obu stronach tympanonu znajdują się płaskorzeźby, które można interpretować jako dwa różne podejścia do odzyskania niepodległości. Scena po prawej stronie przedstawia rzymski pochód ofiarny, symbolizujący potrzebę poświęcenia i pracy. Lewa strona przedstawia procesję triumfalną, wskazującą na walkę zbrojną i powstanie.
Wewnątrz pałacu wyróżnia się reprezentacyjne pierwsze piętro, gdzie znajduje się Sala Czerwona z bardzo bogatą sztukaterią. Jej balkony wychodzą na zachodnią fasadę Starego Rynku i służą jako wygodny taras widokowy.
Pałac Działyńskich nadal zachwyca poznaniaków i turystów swoim pięknem i jest architektonicznym skarbem miasta o bogatej i bardzo ciekawej historii.
