Marian Adam Rejewski (1905–1980) – wybitny polski matematyk i kryptolog, którego praca nad rozszyfrowaniem niemieckiej maszyny szyfrującej Enigma stała się kluczowym wkładem w zwycięstwo Aliantów w II wojnie światowej. Choć Rejewski urodził się w Bydgoszczy (wówczas Bromberg, prowincja poznańska w Prusach), jego życie jest ściśle związane z Poznaniem, gdzie zdobył wykształcenie, pracował i pozostawił znaczący ślad w historii nauk komputerowych. Jego metody, oparte na algorytmach matematycznych i urządzeniach mechanicznych, są uważane za prekursorów współczesnego programowania i techniki obliczeniowej, pisze poznan-future.eu. Rejewski nie tylko odkrył tajemnice Enigmy, ale także położył podwaliny pod rozwój kryptoanalizy, która dziś jest nieodłączną częścią informatyki.
Wczesne lata i edukacja w Poznaniu
Marian Rejewski urodził się 16 sierpnia 1905 roku w rodzinie Józefa i Matyldy Rejewskich. Jego ojciec był kupcem, a rodzina miała skromne pochodzenie. Po I wojnie światowej, kiedy Polska odzyskała niepodległość, Rejewski przeniósł się do Poznania — miasta, które stało się centrum jego rozwoju intelektualnego. W 1923 roku rozpoczął studia matematyczne na Uniwersytecie Poznańskim (obecnie Uniwersytet im. Adama Mickiewicza). Poznań w tym czasie był ważnym ośrodkiem polskiej nauki, szczególnie w dziedzinie logiki i matematyki, dzięki wpływom takich postaci jak Zygmunt Janiszewski. Rejewski wykazywał wyjątkowe zdolności do myślenia abstrakcyjnego. W 1929 roku uzyskał tytuł magistra filozofii w zakresie matematyki. Podczas studiów, 15 stycznia 1929 roku, dołączył do tajnego kursu kryptologii, zorganizowanego przez Sztab Generalny Wojska Polskiego. Kurs odbywał się poza kampusem, w obiekcie wojskowym, i bazował na książce francuskiego pułkownika Marcela Giviere’a „Kurs kryptografii”. To doświadczenie było przełomowe: Rejewski nauczył się podstaw szyfrowania i deszyfrowania, co później uczyniło go kluczową postacią w polskim wywiadzie. Po ukończeniu studiów Rejewski krótko studiował statystykę aktuarialną w Getyndze w Niemczech, ale powrócił do Poznania w 1930 roku. Tutaj pracował jako asystent matematyki na uniwersytecie i równolegle zajmował się deszyfrowaniem niemieckich wiadomości radiowych dla Biura Szyfrów w podziemnym bunkrze, znanym jako „Czarny pokój”. Poznań zapewnił mu idealne środowisko do łączenia kariery akademickiej i tajnej pracy, gdzie stosował teorię grup i permutacji — koncepcje matematyczne, które stanowią podstawę współczesnego programowania algorytmów.
Kariera w Biurze Szyfrów i przełom z Enigmą
1 września 1932 roku Rejewski przeniósł się do Warszawy, gdzie został cywilnym pracownikiem Biura Szyfrów. Razem z kolegami Henrykiem Zygalskim i Jerzym Różyckim stworzył legendarną „trójkę”, która pracowała nad niemiecką Enigmą — elektromechaniczną maszyną szyfrującą, którą Niemcy uważali za nie do złamania. Enigma to maszyna szyfrująca, która była używana w pierwszej połowie XX wieku, zwłaszcza podczas II wojny światowej. Składała się z klawiatury, wirników, panelu komutacyjnego i tablicy lampowej. Po naciśnięciu klawisza prąd elektryczny przepływał przez wirniki, które zmieniały sygnał, tworząc skomplikowany szyfr. Każdy wirnik miał unikalne okablowanie, a ich obracanie po każdym znaku utrudniało deszyfrowanie. Ustawienie wirników i panelu komutacyjnego określało unikalny klucz szyfru. Deszyfrowanie wymagało znajomości tych ustawień. Została stworzona przez niemieckiego inżyniera Arthura Scherbiusa. Opracował ją w 1918 roku, a produkcja komercyjna rozpoczęła się w latach 20. XX wieku. Początkowo Enigma była przeznaczona do użytku komercyjnego, ale z czasem została udoskonalona przez niemiecką armię do szyfrowania wiadomości wojskowych, szczególnie podczas II wojny światowej.
Pod koniec 1932 roku Rejewski, korzystając z ograniczonych dokumentów od francuskiego wywiadu, zrekonstruował Enigmę bez dostępu do rzeczywistej maszyny. Był to rewolucyjny przełom: zastosował czystą matematykę, w tym teorię permutacji, do modelowania pracy wirnika maszyny.
W ciągu następnych siedmiu lat zespół opracował innowacyjne narzędzia: katalog kryptologiczny i „bombę kryptologiczną” — urządzenie mechaniczne, które imitowało pracę kilku Enigm jednocześnie, aby szybko znaleźć klucze. Te wynalazki były prekursorami współczesnych komputerów, ponieważ automatyzowały obliczenia, podobnie jak algorytmy oprogramowania. Pomimo ciągłych zmian w niemieckim systemie, Polacy czytali tysiące wiadomości każdego dnia.
20 czerwca 1934 roku Rejewski ożenił się z Ireną Marią Lewandowską. Mieli dwoje dzieci: Andrzeja (1936) i Janinę (1939), która później została matematykiem. Życie rodzinne nie przeszkadzało w pracy, ale dodawało motywacji w napiętych czasach.
Wkład w II wojnę światową i ewakuacja
Pięć tygodni przed wybuchem II wojny światowej, 25 lipca 1939 roku, Polacy podzielili się swoimi unikalnymi metodami z partnerami — francuskim i brytyjskim wywiadem na spotkaniu w Pyrach pod Warszawą. To pozwoliło Brytyjczykom stworzyć system Ultra, który, według szacunków, skrócił wojnę o kilka lat. Po inwazji nazistów Rejewski i jego zespół ewakuowali się do Francji. Od 20 października 1939 roku pracowali w PC Bruno pod Paryżem, a od 1 października 1940 roku — w Cadix w Vichy, pod przykrywką jako Pierre Reynaud.
Po okupacji Vichy w listopadzie 1942 roku Rejewski i Zygalski uciekli przez Hiszpanię, przeżywając uwięzienie, i dotarli do Wielkiej Brytanii 3 sierpnia 1943 roku. Tam wstąpili do Polskich Sił Zbrojnych, otrzymując stopnie poruczników, i pracowali nad mniej ważnymi niemieckimi szyframi.
Życie powojenne i dziedzictwo
Po wojnie, 21 listopada 1946 roku, Rejewski wrócił do Polski, osiedlając się w Bydgoszczy z powodów osobistych, w tym śmierci syna Andrzeja na polio w 1947 roku. Pracował jako dyrektor działu sprzedaży w firmie kablowej Kabel Polski, doświadczając prześladowań ze strony polskiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego od 1949 do 1958 roku. W 1967 roku przeszedł na emeryturę i przeniósł się do Warszawy.
Rejewski przerwał milczenie w 1967 roku, przekazując wspomnienia Wojskowemu Instytutowi Historycznemu w Polsce. Udzielił wywiadów i publikacji, ujawniając swoją rolę, aż do śmierci z powodu zawału serca 13 lutego 1980 roku. Został pochowany z honorami wojskowymi na Cmentarzu Wojskowym w Warszawie.
Dziedzictwo Rejewskiego jest ściśle związane z Poznaniem: w 2007 roku przed Zamkiem Cesarskim postawiono pomnik jemu, Zygalskiemu i Różyckiemu, a w 2021 roku otwarto Centrum Szyfrów Enigma. Jego praca zainspirowała Alana Turinga do stworzenia Bombe, a metody matematyczne stały się podstawą dla algorytmów w programowaniu. Dziś Rejewski jest uważany za pioniera nauk komputerowych, ponieważ jego kryptoanaliza wymagała myślenia programistycznego: modelowania procesów, iteracji i automatyzacji.
W świecie, gdzie programowanie jest podstawą technologii, Rejewski z Poznania przypomina o znaczeniu matematyki w innowacjach. Jego historia inspiruje pokolenia programistów, pokazując, jak intelekt jednej osoby może zmienić bieg historii. Podsumowując, wkład Rejewskiego nie tylko uratował życie podczas wojny, ale także położył fundament pod współczesną erę cyfrową, gdzie kryptografia chroni dane miliardów ludzi.